Sağlık Kaygısı: İnternette Belirti Arama Döngüsü

Sağlık kaygısı bazen tek bir bedensel duyumla başlar. Göğüste hafif bir sıkışma, boğazda düğüm, başta basınç, kalpte hızlı atım. Kişi önce kendini dinler. Sonra telefonu açar. Bir belirti araması yapılır, ardından ikinci arama gelir. Beş dakika içinde masum bir kas gerginliği ihtimaliyle ciddi bir hastalık ihtimali aynı ekranda durur. Kısa süreli rahatlama için yapılan arama, zihni daha gergin bir yere bırakabilir.

Bu yazı bilgi amaçlıdır. Tanı koymaz; psikolojik destek, hekim değerlendirmesi veya acil yardım yerine geçmez. Yeni başlayan göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı, bayılma, ani güç kaybı, konuşma bozulması, ciddi alerjik belirti, yüksek ateş veya yaşamı tehdit edebilecek herhangi bir tablo varsa bunu yalnızca kaygı diye yorumlamayın. Türkiye'de 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır. Kendine zarar düşüncesi, intihar düşüncesi, şiddet riski veya acil güvenlik riski varsa da randevu beklenmemelidir.

Sağlık kaygısı nedir, ne değildir?

Sağlığı merak etmek normaldir. Rutin kontrole gitmek, yeni bir belirtiyi takip etmek, hekim önerisine uymak kaygı bozukluğu anlamına gelmez. Sağlık kaygısı daha çok zihnin hastalık ihtimaline takılı kalmasıyla ilgilidir. Kişi "ihtimal düşük" bilgisini duyar ama bedenindeki duyumu bırakmakta zorlanır.

NHS, sağlık kaygısında kişinin hasta olduğuna ya da hasta olacağına dair yoğun endişe yaşayabileceğini; bedenini sık kontrol etme, sürekli güvence isteme, sağlık bilgisi arama ya da bazı sağlık içeriklerinden kaçınma gibi davranışların görülebileceğini anlatır. Bu işaretler tek başına tanı değildir. Ama döngüyü anlamak için iyi bir başlangıçtır.

Sağlık kaygısı olan kişi çoğu zaman abarttığını bilmek ister, ama aynı anda "ya bu sefer gerçekten önemliyse?" diye düşünür. İşin zor tarafı da burada. Zihin kesinlik arar. Beden ise kesinlik vermez. Kalp her gün aynı ritimde atmaz, mide her gün aynı çalışmaz, baş ağrısı her zaman aynı nedenden olmaz. Bu belirsizlik kaygılı zihin için yorucudur.

İnternette belirti aramak neden kısa süreli rahatlatır?

Belirti aramak ilk anda kontrol hissi verir. İnsan beklemek yerine bir şey yapmış olur. Bir açıklama bulmak, başkalarının benzer şeyler yaşadığını görmek ya da "genellikle ciddi değildir" cümlesine denk gelmek birkaç dakika rahatlatabilir. Sorun, rahatlamanın kısa sürmesidir.

Bir süre sonra kişi daha ayrıntılı aramaya başlar. "Baş ağrısı" yetmez, "tek taraflı baş ağrısı", sonra "tek taraflı baş ağrısı ciddi mi", sonra "baş ağrısı tümör belirtisi mi" araması gelir. Arama daraldıkça en korkulan ihtimal ekranda daha çok görünür. Kişi bilgi topladığını sanırken aslında korkusunu besleyen örnekleri seçmeye başlayabilir.

PubMed'de yer alan bir sistematik derleme ve meta-analiz, sağlık kaygısı, çevrimiçi sağlık bilgisi arama ve siberkondri arasındaki ilişkilerin birlikte ele alınması gerektiğini gösterir. Bunu günlük dile çevirirsek: internette aramak her zaman sorun değildir, ama kaygı yükseldiğinde arama davranışı rahatlatmak yerine döngüyü büyütebilir.

Siberkondri ne anlatır?

Siberkondri, internet üzerinden sağlık bilgisi aramanın kaygıyı artırdığı döngüler için kullanılan bir kavramdır. Türkçede bazen "Google'da belirti arayıp kendini daha kötü hissetmek" diye tarif edilir. Kavramı etiket gibi kullanmak doğru olmaz. Yine de birçok kişinin yaşadığı döngüyü anlatmak için işe yarar.

Başlangıç genellikle basittir: bir duyum fark edilir. Sonra arama yapılır. Korkutucu bilgi görülür. Beden daha fazla taranır. Yeni duyumlar fark edilir. Daha fazla arama yapılır. Sonunda kişi sadece belirtiden değil, arama yapmaktan da yorulur.

Siberkondri üzerine yapılan başka bir sistematik derleme ve meta-analiz, kavramın kaygı alanıyla ilişkili biçimde ele alındığını gösterir. Bu, her belirti arayan kişinin sorun yaşadığı anlamına gelmez. Fark, aramanın kişiyi bilgilendirip bilgilendirmediğinde değil; gününü, uykusunu, işini ve ilişkilerini ne kadar ele geçirdiğinde ortaya çıkar.

Beden sinyallerini yok saymak da iyi bir çözüm değildir

Sağlık kaygısını konuşurken bazen ters uçta bir risk doğar: kişi her şeyi psikolojik sanmaya başlar. Bu da güvenli değildir. Beden yeni, şiddetli veya alışılmadık bir belirti verdiğinde hekim değerlendirmesi gerekebilir. Psikolojik destek, tıbbi değerlendirmeyi iptal eden bir yol değildir.

Daha dengeli yaklaşım şudur: tıbbi olarak değerlendirilmesi gereken bir belirti varsa uygun sağlık hizmetine başvurmak; tekrar tekrar değerlendirilmiş, acil olmayan ve aynı kaygı döngüsüne bağlanan durumlarda ise güvence arama davranışını fark etmek. Bu ayrım kişiden kişiye değişebilir. Bu yüzden net tanı veya tıbbi yönlendirme için hekim görüşü gerekir.

Bazı kişiler için aile hekimiyle ya da ilgili uzmanla temel bir takip planı yapmak rahatlatıcı olabilir. Örneğin hangi belirtilerde acile gidileceği, hangi belirtilerde randevu alınacağı, hangi durumda bekleyip izleneceği konuşulabilir. Böyle bir plan, her duyumda internet aramasına koşmayı azaltabilir.

Güvence isteme döngüsü nasıl fark edilir?

Sağlık kaygısında güvence isteme çok anlaşılır bir davranıştır. Kişi eşine, arkadaşına, doktora, foruma ya da arama motoruna aynı soruyu sorar: "Sence ciddi mi?" Cevap gelince rahatlar. Sonra yeni bir ayrıntı fark eder ve soru geri döner.

Bu döngüyü fark etmek için şu sorular yardımcı olabilir:

• Aynı belirtiyi gün içinde kaç kez kontrol ediyorum?
• İnternette arama yaptıktan sonra gerçekten sakinleşiyor muyum, yoksa yeni bir arama mı başlıyor?
• Yakınlarımdan aldığım güvence ne kadar sürüyor?
• Doktorun açıklamasını duyduktan sonra hemen başka ihtimal arıyor muyum?
• Belirti aramak uykumu, işimi, sosyal yaşamımı ya da ilişkimi etkiliyor mu?

Bu soruların amacı kendinizi suçlamak değildir. Döngüyü suçlulukla kırmak zordur. Daha dürüst bir cümle işe yarar: "Şu an bedenimde bir duyum var ve zihnim kesinlik istiyor. İnternette ararsam muhtemelen kısa süre rahatlayıp sonra daha çok gerileceğim."

Arama davranışını azaltmak için küçük adımlar

Sağlık kaygısı yoğunken "bir daha asla aramayacağım" kararı çoğu kişide işlemez. Daha gerçekçi olan, arama davranışına sınır koymaktır. Örneğin belirti fark edildiğinde hemen arama yapmak yerine on dakika beklemek, bu sürede bedeni sakinleştiren bir şey yapmak, sonra hala gerekiyorsa güvenilir bir sağlık kaynağına kısa süre bakmak bir başlangıç olabilir.

Bazı kişiler için arama penceresi belirlemek işe yarar. Gün içinde belirli bir saat dışında sağlık araması yapmamak, gece yatakta belirti aramamak, forum ve yorum sayfalarından uzak durmak, yalnızca kurumsal sağlık kaynaklarına bakmak gibi sınırlar kaygıyı azaltabilir. Amaç bilgiye düşman olmak değildir. Amaç kaygının direksiyona geçmesini önlemektir.

Bedeni tamamen taramayı bırakmak da bir anda olmaz. Kişi önce en sık yaptığı kontrolü fark edebilir: nabız bakmak, lenf bezi yoklamak, aynada cilt incelemek, tansiyon ölçmek, nefesini test etmek. Sonra bu davranışın süresini veya sıklığını yavaşça azaltabilir. Bu noktada psikolojik destek, davranışın hangi duyguya bağlandığını anlamaya yardım edebilir.

Psikolog randevusu ne zaman düşünülmeli?

Sağlıkla ilgili ara sıra endişelenmek normaldir. Psikolog randevusu daha çok kaygı sıklaştığında, kişi bedeniyle ilişkisini kaybettiğini hissettiğinde, tekrar tekrar güvence aradığında, internet aramaları saatler sürdüğünde, uyku ve iş düzeni bozulduğunda ya da sosyal hayat daraldığında düşünülebilir.

Görüşmenin amacı "sende hiçbir şey yok" demek değildir. Bu cümle sağlık kaygısı yaşayan kişiyi genellikle rahatlatmaz. Daha faydalı olan, kaygı geldiğinde zihnin hangi yolu izlediğini, beden duyumlarının nasıl yorumlandığını, güvence arama davranışının kısa ve uzun vadede ne yaptığını birlikte incelemektir.

Bazı durumlarda psikolog, kişinin hekim takibini düzenli ve güvenli biçimde sürdürmesini de destekler. İlaç başlama, bırakma ya da doz değiştirme konuları psikiyatrist veya ilgili hekimle konuşulmalıdır. Psikolojik görüşmede ise düşünce, duygu, beden ve davranış döngüsü çalışılır.

Suadiye ve Kadıköy çevresinde destek ararken

İstanbul Psikolog, Suadiye Psikolog, Bağdat Caddesi Psikolog, Kadıköy Psikolog ya da Anadolu Yakası Psikolog arayan kişiler çoğu zaman sadece konum aramaz. Ulaşabileceği, düzenli gidebileceği ve sağlık kaygısını küçümsenmeden konuşabileceği bir yer arar. Bu hassas bir konu. Çünkü kişi zaten "abartıyor muyum?" sorusuyla yorulmuştur.

Klinik Psikolog Göksu Ceren Dübüş ile yapılacak ilk görüşmede sağlık kaygısı, belirti arama, güvence isteme ve kaçınma davranışları kişinin yaşam bağlamıyla birlikte ele alınır. Psikolog Randevu almak için her şeyi toparlamış olmanız gerekmez. İlk cümle şu kadar sade olabilir: "Bedenimdeki her belirtiyi kötüye yoruyorum ve internet aramaları beni yoruyor."

Sık sorulan sorular

Sağlık kaygısı olan kişi gerçekten hasta olabilir mi?

Evet, olabilir. Sağlık kaygısı tıbbi sorun olmadığı anlamına gelmez. Yeni, şiddetli ya da alışılmadık belirtilerde hekim değerlendirmesi önemlidir. Psikolojik destek, tıbbi değerlendirmeyi yok saymak için değil, kaygı döngüsünü anlamak için kullanılır.

İnternette hiç sağlık bilgisi aramamak mı gerekir?

Hayır. Güvenilir kaynaklardan kısa ve amaçlı bilgi almak sorun olmayabilir. Sorun, aramanın saatler sürmesi, korkutucu senaryolara kayması ve kişiyi rahatlatmak yerine daha çok kontrol davranışına itmesidir.

Siberkondri bir tanı mıdır?

Siberkondri günlük kullanımda internetten belirti arayıp kaygının artmasını anlatan bir kavramdır. Kişiye tek başına tanı koymaz. Yaşamı belirgin etkiliyorsa uzman değerlendirmesi daha doğru olur.

Yakınlarım sürekli rahatlatmaya çalışıyor ama yetmiyor. Bu normal mi?

Sağlık kaygısında güvence kısa süre rahatlatıp sonra aynı soruyu geri getirebilir. Yakınların desteği değerlidir, ancak döngü sürekli tekrarlıyorsa psikolojik destek almak daha kalıcı bir yol haritası sağlayabilir.

Acil bir belirtiyle sağlık kaygısını nasıl ayırırım?

Bunu evde kesin biçimde ayırmak her zaman mümkün değildir. Yeni başlayan göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı, bayılma, ani güç kaybı, konuşma bozulması veya yaşamı tehdit edebilecek bir durum varsa 112 ya da en yakın acil servis düşünülmelidir. Acil olmayan ama tekrarlayan kaygı döngülerinde psikolog randevusu planlanabilir.

Kaynaklar

• NHS - Health anxiety
• PubMed - The relationships between health anxiety, online health information seeking, and cyberchondria: Systematic review and meta-analysis
• PubMed - Conceptualizations of Cyberchondria and Relations to the Anxiety Spectrum: Systematic Review and Meta-analysis

Bu konuyla bağlantılı olarak psikolog randevu, Suadiye psikolog, Bağdat Caddesi psikolog, online psikolog randevusu ve kaygı ve stres sayfalarına da bakabilirsiniz.